Quest'anno mia figlia Lisa Marie e la sua amica Alessia hanno cambiato scuola di danza. Entrambe sono molto felici della loro nuova maestra, rigorosa, seria e attenta. Ieri, per la seconda volta, sono andata a riprendere le ragazze. Di solito va Raphaelle, mia moglie, o la mamma di Alessia. Tornate a casa, Lisa tutta entusiasta mi racconta:
Quando la maestra ha capito che mi stavi aspettando, mi ha detto : - c'è una signora coi capelli corti e neri che ti aspetta nella saletta - si, è mamma ! ho detto io - ma tua mamma non era la signora coi capelli lunghi e biondi ? - si, anche lei è mamma ! E Alessia e io ci siamo messe a ridere come matte a vedere la faccia della maestra. E lei a un certo punto ha detto: "voglio ridere anche io, dai, spiegate !" E Alessia tutto d'un fiato ha detto ridendo ancora : "le mamme di Lisa sono lesbiche, ecco perché Lisa ha due mamme !" E la maestra ha aggiunto: "ma guarda guarda, sai che anche io ho due mamme ! Sono stata cresciuta da mia madre e da zia che ho sempre chiamato mamma. Non ho mai conosciuto mio padre, l'ho visto una volta sola quando avevo 18 anni, da lontano. Anche tu devi avere un padre da qualche parte !" e io ho risposto "no, io ho due mamme, non ho nessun padre".
E la prima volta che Lisa incontra una persona adulta alla quale è tanto legata che ha due mamme; anche se le storie non sono proprio uguali. Credo le abbia fatto davvero piacere.
Capisco adesso perché quando andai la prima volta, un mese fa, e mi presentai dicendo: "sono l'altra madre di Lisa", lei mi guardò un po' perplessa ma non fece nessuna domanda. Magari pensava che anche Lisa fosse stata cresciuta come lei dalla madre e dalla zia-mamma ?! Le spiegherò che Lisa è nata dal nostro desiderio e grazie anche a un dono di gameti. Cosi sarà tutto più chiaro anche per lei.
Se ci guardiamo un po' intorno, di bambini cresciuti con due madri, ce ne sono davvero tanti, bambini cresciuti da mamma e zia o da mamma e nonna in alternanza o insieme nella stessa casa o in case alternate.
Il numero 2 di "Infanzia e adolescenza", il pensiero scientifico editore, uscito a dicembre è completamente dedicato all'omogenitorialità. Consiglio la sua lettura a tutti quelli che continuano a usare falsi miti per giustificare la loro chiusura: "natura", "edipo", "binarismo uomo-donna indispensabile", ecc....
Di indispensabile per la crescita di un bimbo ci sono due cose : l'onestà e la qualità delle relazioni. Tutto il resto sono parole per riempirsi la bocca e nascondere paure e odio, per negare tutele e diritti, per nascondere l'omofobia.
Difatti non ho mai visto una sola campagna contro i padri vigliacchi che fuggono e non prendono le proprie responsabilità ! Non ho mai visto una campagna seria sull'uso del preservativo ! Non solo per lottare contro l'aids e altre malattie ma per evitare che sedicenni debbano affrontare gravidanze premature o aborti semiclandestini ! Non ho mai visto una campagna seria per un'educazione sessuale fatta a scuola già dalle elementari per spiegare come si fanno i bimbi e come evitare di farli a 14 anni ! Non ho mai visto una sola campagna per evitare l'imposizione dei ruoli di genere nei bambini a partire dai giochi della prima infanzia e dai libri di testo delle scuole, ...
No le proteste, le campagne, le pubblicità progresso per evitare problemi alle donne non ci sono !
E non si condannano mai i clienti delle prostitute ma le prostitute, non si condannano mai quelli che, trovata la nuova compagna, dimenticano i figli avuti dalla compagna di prima. Dice una canzone famosa di Serge Lama, "le père c'est celui qui caresse la mère ?!" Il padre è colui che accarezza la madre, e quando non la accarezza più smette di essere padre troppe volte. Nella nostra cultura si è data troppo poca importanza da sempre alla responsabilità dei padri che sono sempre potute rimanere personalità esterne, presenti ma non troppo, un pò pericolose e da temere. Ed è uno dei motivi per il quale le coppie di padri gay o i papà single, gay o no, fanno un po' paura. Perché sono uomini che dimostrano quotidianamente di essere perfettamente in grado di prendersi delle responsabilità, senza potere scappare e lasciare le incombenze alle donne.
Vorrei che le persone che scendono in piazza per impedire che le persone omosessuali prendano fino in fondo le proprie responsabilità di fronte alle leggi, nei confronti dei loro compagni o dei bambini che mettono al mondo, si dessero un po' più da fare per cambiare certa mentalità che impera ancora e facesse campagna per condannare socialmente i padri che fuggono ai propri doveri, i padri che scappano letteralmente, e premesse per evitare i troppi padri-bambini e le troppe bimbe-madri lasciate da sole ; vorrei che promuovessero una cultura della responsabilità e della prevenzione al posto di nascondersi dietro le peggiori delle ipocrisie che lasciano sempre e comunque indifesi le donne, le ragazze e i bambini.
Lo so che è un vano desiderio. Quelli della "manif pour tous" vogliono solo che le cose rimangano come sono e che le disgrazie più grosse incombano sempre sulle spalle dei bambini, delle ragazze e delle donne.
Voglio ancor citare un cantante francofono Stromae che è stato appena ricompensato dai NRJ awards con una canzone che parla proprio dell'assenza del padre. È una situazione sempre attuale purtroppo.
Ζούμε σε μια ομοφοβική κοινωνία, όπου οι διακρίσεις με βάση τον σεξουαλικό προσανατολισμό και την ταυτότητα φύλου -τόσο σε κοινωνικό, όσο και σε θεσμικό επίπεδο- αποτελούν καθημερινότητα. Τον τελευταίο καιρό, με αφορμή τη διαβούλευση για δύο νομοθετήματα, καταγράφηκαν ξανά ομοφοβικές αντιδράσεις που υπάρχουν σε τμήμα της κοινωνίας μας. Νομίζω ότι δεν μας ξαφνιάζει ο συντηρητισμός ορισμένων βουλευτών, ούτετα κηρύγματα μίσους, ούτε οι αντιεπιστημονικέςαντιλήψειςορισμένων ιερωμένων με πρωτεργάτη το μητροπολίτη Πειραιώς που επικαλέστηκε τον Λομπρόζο για να θεμελιώσει την αντίθεσή του στο σύμφωνο συμβίωσης ομόφυλων προσώπων. Διερωτώμαι μόνον πως ένας μητροπολίτης επικαλείται θεωρίες που ρητά και συνειδητά βρίσκονται σε αντιπαλότητα και εχθρότητα προς τις βασικές αρχές της ορθοδοξίας! Παρεμπιπτόντως,έκανε το λάθος να θέσει και ζητήματα συνταγματικότητας συμβουλεύοντας τον Αντιπρόεδρο της Κυβέρνησης να ασκήσει έφεση κατά της απόφασης (Βαλλιανάτος και λοιποί κατά Ελλάδος, 7.11.2013) του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου για να δικαστεί σε δεύτερο βαθμό. Μόνο που η απόφαση είναιαμετάκλητη, καθώς είχε ήδη εκδοθεί από το Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης. Και το πιο ωραίο ήταν ότι από το Βενιζέλο πήρε και θεολογική απάντηση.
· Είναι πολυτέλεια σε περίοδο οικονομικής κρίσης να συζητάμε για τα δικαιώματα της ΛΟΑΤ κοινότητας;
Ακούσθηκε τον τελευταίο καιρό ότι «σε συνθήκες οικονομικής κρίσης η συζήτηση αυτών των θεμάτων είναιπολυτέλεια». Να επισημάνω ότι δεν είναι σοβαρό επιχείρημα. Δεν είναι πολυτέλεια να αυζητάμε για τα δικαιώματα της ΛΟΑΤ (LGBT) κοινότητας όταν, για παράδειγμα, η Άννα, μια τράνς μαθήτρια σε νυχτερινό γυμνάσιο,έπεσε θύμα εκφοβισμού γιατί διεκδικούσε το δικαίωμά της στον αυτοπροσδιορισμό, όταν παιδιά που κατά την εφηβεία δεν είναι αποδεκτά εξαιτίας της σεξουαλικής τους ταυτότηταςοδηγούνται στην αυτοκτονία. Δεν είναι πολυτέλεια να αυζητάμε για το δικαίωμα στην οικογενειακή ζωή όταν τα βιολογικά παιδιά της Μαρίας μετά το θάνατό της από ατύχημα δεν πήγαν στη σύντροφόμε την οποία τα μεγαλώνανε μαζί εδώ και 10 χρόνια αλλά στη μαμά της που αρνιόταν την επαφή με την οικογένεια της κόρης της, ή όταν ο ένας/μιασύντροφοςδεν μπορεί να έχει ασφαλιστικά δικαιώματα μέσω του άλλου/ης, ή δεν μπορεί να θεωρηθεί πλησιέστερος συγγενής σε περιπτώσεις σοβαρής ασθένειας του/της συντρόφουκαι να συμμετάσχει σε αποφάσεις που αφορούν στην περίθαλψη και στη νοσηλεία του, όταν δεν μπορεί να έχει κληρονομικά δικαιώματα,φορολογικά, δικαιώματα σε επιδόματα και λοιπά ευεργετήματα που προβλέπονται για τους συζύγους/συντρόφους.
Ως πότε δεν θα αναγνωρίζεται η οικογενειακή ζωή σε όλα τα ζευγάρια;
Η μη αναγνώρισή της οικογενειακής ζωής σε όλα τα ζευγάριασυναντά εμπόδια διαφόρων ειδών και αντιστάσεις που προέρχονται από την ομοφοβία, την ύπαρξη προκαταλήψεων και την «έλλειψη» ανάλογων θετικών παραδειγμάτων. Αυτό δεν τις επιτρέπει να απολαμβάνουν δικαιώματα και κατά συνέπεια υφίστανται αρνητικές διακρίσεις σε πολλά επίπεδα.
Ποιες είναι οι συνέπειες;
Συχνά διατυπώνεται το επιχείρημα ότι η κοινωνία δεν είναι έτοιμη ακόμα για ένα τέτοιο βήμα. Ας αναλογιστούμε ότι το επιχείρημα αυτό καταλήγει στο να στερεί από μια κοινωνική ομάδα τα δικαιώματα που απολαμβάνουν οι υπόλοιποι. Η προσήλωση στον δήθεν σεβασμό των «πατροπαράδοτων οικογενειακών ηθών» είναι μια πολιτική επιλογή που εξαναγκάζει πολλούς ανθρώπους να ζουν σε συνθήκες κοινωνικού αποκλεισμού. Η περαιτέρω όμως καθυστέρηση στην αναγνώρισή τους έχει και άλλες συνέπειες, όπως να παρεμποδίζεται η αναγνώριση και των θετικών όψεων αυτών των μορφών οικογενειακής οργάνωσης από τα προβλήματα και τις δυσκολίες στην καθημερινότητα.Επίσης, οι αρνητικέςαναπαραστάσεις για τις οικογένειες αυτές τροφοδοτούν και τροφοδοτούνται εν μέρει και από τις νομοθετικές ρυθμίσεις, επηρεάζουν την κοινωνική πρακτική των φορέων και των ατόμων που παρέχουν σχετικές υπηρεσίες και αποτυπώνονται στο δημόσιο λόγο. Το πιο σημαντικό, όμως, είναι ότι η κοινωνική αντιμετώπιση και το περιεχόμενο των πολιτικών επηρεάζει τη ζωή στις οικογένειες καθώς δημιουργεί ανισότητες που αποβαίνουν σε βάρος της ποιότητας ζωής τους.
Έχουμε τη δυνατότητα να αλλάξουμε τις παραπάνω συνθήκες παλεύοντας από κοινού για τα ανθρώπινα δικαιώματα στο πλαίσιο ενός αντιρατσιστικού /αντισεξιστικού/αντιομοφοβικου κινήματος. Βοηθά σε αυτόη οργάνωση και η διεκδικητικότητα της ΛΟΑΤ (LGBT) κοινότητας γενικά. Μπορούμε να ελπίσουμε σε ένα καλύτερο μέλλον όταν συστρατευτούμε στον αγώνα για την αύξηση της αποδοχής της σεξουαλικής διαφορετικότητας γιατί αυτό, επιπλέον, θα αποτελέσει έναυσμα για ρηγμάτωση του κυρίαρχου, καταπιεστικού συστήματος των έμφυλων σχέσεων.
Η Ελληνική Πολιτεία οφείλει να συμμορφωθεί άμεσα στην απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου για το σύμφωνο συμβίωσης, τροποποιώντας τη νομοθεσία της και συμπεριλαμβάνοντας στις ρυθμίσεις του σχετικού νόμου και τα ομόφυλα ζευγάρια.
Κάθε άνθρωπος, χωρίς καμία διάκριση, έχει δικαίωμα στην ιδιωτική και οικογενειακή ζωή. Η αρχή αυτή διατυπώνεται σε πολλά διεθνή κείμενα και συμβάσεις (στην Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου του Ο.Η.Ε, στο Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, στο Διεθνές Σύμφωνο για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Πολιτιστικά Δικαιώματα, στη Διεθνή Σύμβαση «περί καταργήσεως πάσης μορφής φυλετικών διακρίσεων» του 1966 (κύρωση με το Ν.Δ. 494/1970), στη Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού του 1989, στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών και στις Ιδρυτικές Συνθήκες και στο Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης). Δεν είναι δυνατόν σήμερα στην Ελλάδα ένας σημαντικός αριθμός προσώπων να αποκλείεται από την άσκηση τουδικαιώματος αυτού, λόγω σεξουαλικού προσανατολισμού ή της ταυτότητας φύλου. Πρόκειται γιαθεμελιώδη δικαιώματα που πρέπει να απολαμβάνουν όλοι και όλες ανεξαιρέτως και με τρόπο ισότιμο.
Η αλλαγή στη δικαιακή αναπαράσταση της οικογένειας στην Ελλάδα έπρεπε ήδη να έχει γίνει και είναι ζήτημα άμεσης προτεραιότητας. Το ζήτημα της νομικής κατοχύρωσης των ομόφυλων σχέσεων είναι ένα διαχρονικόαίτημα διαφόρων φορέων και προφανώς των συλλογικοτήτων της ΛΟΑΤ/ LGBT κοινότητας και αφοράστις ζωές χιλιάδωνπολιτών που ζουν στην Ελλάδα.
Η απόλυτη αδυναμία άσκησης του δικαιώματος των ομόφυλων προσώπων στην οικογενειακή ζωή λόγω απουσίας θεσμικής ρύθμισης οδήγησε σε προσφυγές στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριογιατα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) και σε πρόσφατη καταδίκη της χώρας μας. Η υποχρέωση της συμμόρφωσης προς μια οριστική απόφασή του δεν εξαντλείται με την καταβολή του ποσού της αποζημίωσης αλλά και στην επιλογή μέτρων για να λάβει τέλος η παραβίαση που διαπιστώθηκε. Προς στιγμή θεωρήθηκε ότι ο αγώνας για την επέκταση του συμφώνου συμβίωσης και στα ομόφυλα ζευγάρια ήταν μάλλον κερδισμένος καθώς φαινόταν ότι μετά την καταδικαστική απόφαση άνοιξε ο δρόμος κοινοβουλευτικά –σε αυτό βέβαια βοήθησε και η κινηματική πίεση. Δυστυχώς, όπως γνωρίζουμε, δεν έγινε έτσι.[1]Η Ελληνική Πολιτεία οφείλει να συμμορφωθεί άμεσα στην απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου για το σύμφωνο συμβίωσης.
Η άμεση συμμόρφωση -πέρα από τα νομικά προβλήματα που θα επιλύσει σε ζευγάρια που ήδη συμβιώνουν - θα σηματοδοτήσει και άλλα πράγματα στην ελληνική κοινωνία. Η αναγνώριση όλων των ζευγαριών ως οικογένειαςθα λειτουργήσει καταξιωτικά για τα μέλη της,θα συμβάλλει στη μείωση των διακρίσεων και στη μεγαλύτερηαποδοχή τους ως θεμιτών επιλογών οικογενειακής οργάνωσης. Ταυτόχρονα, η μείωση του κοινωνικού στίγματος θα στρέψει την προσοχή μας από τη δομή της οικογένειας στο πως λειτουργούν οι οικογένειες.
·Το δικαίωμα της αυτόνομης διαμόρφωσης της οικογενειακής ζωής και της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας είναι οικουμενικό και δεν είναι διαπραγματεύσιμο
Ας αναλογιστούμε το εξής. Συζητάμε το 2013 αν η ισχύς του συμφώνου συμβίωσης θα επεκταθεί και στα ομόφυλα ζευγάρια τα οποία εξαιρέθηκαν αδικαιολόγηταόταν θεσπίστηκε ο νόμος 3719/2008 και το συζητάμε πάλι μετά από την καταδίκη της χώρας μας από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο. Ήταν το μοναδικό σύμφωνο συμβίωσης σε όλη την Ευρώπη, το οποίο απευθυνόταν αποκλειστικά και μόνο σε ετερόφυλα ζευγάρια. [2]Το 2013 συζητάμε αν η ΛΟΑΤ κοινότητα θα απαρτίζεται από ισότιμους πολίτες σε αυτήν τηνΕυρωπαϊκή χώρα, ανη Πολιτεία θα νομοθετεί λαμβάνοντας υπόψη τις υπάρχουσες μορφές οικογενειακής οργάνωσης ή δεν θα τις θεωρεί ως οικογένειες.
Το δικαίωμα της αυτόνομης διαμόρφωσης της οικογενειακής ζωής και της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας δεν μπορεί να εξαρτάταιαπό ψηφοθηρικές μικροπολιτικές και αναχρονιστικές αγκυλώσεις, από τις ακροδεξιές φωνές εντός και εκτός της Ν. Δ.,ή από πιέσεις εκκλησιαστικών κύκλων.
Ένα μικρό ιστορικό για το τι προηγήθηκε: Η Νέα Δημοκρατία υπαναχωρεί μετά απόεσωκομματικές αντιδράσεις, ουπουργός Δικαιοσύνηςπροσπαθεί να βρει δικαιολογίες, προκειμένου να αναβάλλει το αυτονόητο (δηλαδή, να συμμορφωθεί στην απόφαση του Δικαστηρίου του Στρασβούργου) και προαναγγέλλει πως η κυβέρνηση θα πάρει θέση όταν θα έχει στα χέρια της την απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου προκειμένου να την μελετήσει (επίσημο αντίγραφο της οποίας έχει όμως, όπως και οι προσφεύγοντες).
Ο μητροπολίτης Πειραιώς Σεραφείμ εκτοξεύει ρητορικήμίσους και απειλεί με αφορισμό τους βουλευτές που θαψηφίσουν το σύμφωνο συμβίωσης.Φαντάζομαι στη συνέχεια θα στοχοποιήσει και όλους/ες εμάς που σπεύδουμε να υπερασπιστούμε το αυτονόητο, που μιλάμε και συντασσόμαστε με οποιοδήποτε τρόπο στον αγώνα για διεκδίκησηίσων δικαιωμάτων για την ΛΟΑΤ κοινότητα.
Μετά τις εξελίξεις αυτές βρισκόμαστε μπροστά στην κατάθεση τροπολογίας από τη ΔΗΜΑΡ και το ΠΑΣΟΚ και στην πρόταση νόμου του ΣΥΡΙΖΑ για ένα ολοκληρωμένο ρυθμιστικό πλαίσιο προκειμένου το Σύμφωνο Συμβίωσης να καταστεί ασφαλέστερο πλαίσιο για τους θεσμικά αναγνωριζόμενους συντρόφους ανεξαρτήτως φύλου με ανάλογες ρυθμίσεις προς τον πολιτικό γάμο. Ως τροπολογία στο αντιρατσιστικό νομοσχέδιο θα συνεχισθεί η συζήτηση σήμερα -Τρίτη 17 Δεκεμβρίου -στην αρμόδια επιτροπή της βουλής όπου θα γίνόταν η δεύτερη ανάγνωση. Όπως έμαθα όμως αναβλήθηκε.Πάντως η πρόταση νόμου του ΣΥΡΙΖΑ έχει κατατεθεί και ως νομοσχέδιο και πρέπει κάποια στιγμή να έρθει προς συζήτηση στις αρμόδιες επιτροπές της βουλής
Πρόκειται για ένα πολύ σημαντικό βήμα.
Πάντως, κατά τη γνώμη μου το υπάρχον σύμφωνο συμβίωσηςχρειάζεται αλλαγές καθώς ελάχιστα εξασφαλίζει βασικά δικαιώματα που απολαμβάνουν οι έγγαμοι (λ.χ. δημοσιοϋπαλληλικού, εργατικού, ασφαλιστικού και συνταξιοδοτικού περιεχομένου). Ενδεχόμενα σε ένα μεγάλο βαθμό τα μειονεκτήματα αυτά να αποτρέπουν τα ζευγάρια από την επιλογή του (σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ το 2012 τα σύμφωνα συμβίωσης ήταν 314, οι πολιτικοί γάμοι 25.730 και οι θρησκευτικοί23.980).Στην οποιαδήποτε περίπτωση είναι απαράδεκτο έστω και με την παρούσα του προβληματική μορφή του να μην έχει περιλάβει ως πρώτο βήματα ομόφυλα ζευγάρια.
Η επέκταση του συμφώνου συμβίωσης για τα ομόφυλα ζευγάρια στη χώρα μας επιβάλλεται να προχωρήσει. Αυτό, όμως, είναι το minimumπου απαιτείται να κάνειη Ελλάδα για να προσαρμόσει τη νομοθεσία της, τόσο σε θεμελιώδεις συνταγματικές επιταγές, όσο και στα δεδομένα του ευρωπαϊκού νομικού πολιτισμού. Αν θα υπερψηφισθείμια πιοολοκληρωμένη πρόταση νόμου για τη θέσπιση ενός νέου συμφώνου συμβίωσης που θα παρέχει πλήρη δικαιώματα -τόσο σε ομόφυλα όσο και σε ετερόφυλα ζευγάρια -, ακόμα καλύτερα.
· Σύμφωνο συμβίωσης ή/και πολιτικός γάμος;
Η υποχρέωση ίσης μεταχείρισης των ομόφυλων ζευγαριών δεν εξαντλείται στη συμπερίληψή τους στο σύμφωνο συμβίωσης. Θα πρέπει τα πολιτικά κόμματα να δεσμευτούν ότι θα αναλάβουν πρωτοβουλίες στη συνέχεια για την αναγνώριση του δικαιώματος στον πολιτικό γάμο.[3]Το αν η αναγνώριση της οικογενειακής ζωής για τα ΛΟΑΤ/ LGBT άτομα θα προκύπτει μεσύμφωνο συμβίωσης ή με πολιτικό γάμο είναι αυτονόητο ότι θα πρέπει να είναι και αυτό στη διακριτική τους ευχέρεια –όπως συμβαίνει και στα ετερόφυλα ζευγάρια.
Επισημαίνεταιότι ο γάμος αποβλέπει κυρίως στην προστασία των ατόμων που επιλέγουν να παντρευτούν και όχι στην προστασία του ίδιου του θεσμού του γάμου. Η συνταγματική προστασία του γάμου δεν σημαίνει ότι γάμος έχει αναλλοίωτη μορφή μέσα στο χρόνο. Επιβάλλεται η προστασία του από την Πολιτεία, όποιος και αν είναι αυτός. Δηλ προστατεύονται τα άτομα που επιλέγουν να παντρευτούν ως φορείς δικαιωμάτων. Επιπλέον, τις τελευταίες δεκαετίες έχει αποσυνδεθεί ο γάμος από την απόκτηση παιδιών, πρόκειται για διακριτά δικαιώματα.
Επίσης, το επιχείρημα που προβάλλεται από εκκλησιαστικούς κύκλους για το «μυστήριο» του γάμου δεν έχει καμιά σχέση με αυτό που συζητάμε καθώς υπάρχει ήδη η διαφοροποίηση μεταξύ πολιτικού και θρησκευτικού γάμου, τα ετερόφυλα ζευγάρια θα εξακολουθήσουν, αν θέλουν, να συνάπτουν θρησκευτικό γάμο και τα ομόφυλα πολιτικό που είναι ισότιμος.
Εγώ συντάσσομαι με την άποψη για τηρητή κατοχύρωση του γάμου καθώς ο αποκλεισμός της πρόσβασης στο δικαίωμα του γάμου για τα ομόφυλα ζευγάρια, σε συνδυασμό με τη νομιμοποίηση της διακριτικής μεταχείρισης των δύο εννόμων μορφών συμβίωσης, δεν συνάδουν με τη γενική αρχή της ισότητας,την αρχή της ισότητας των φύλων και την απαγόρευση αρνητικών διακρίσεων λόγω ερωτικών επιλογών, σε συνδυασμό με τις αρχές της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας. Ο γάμος ως θεσμός, συνεπώς, πρέπει να είναι ουδέτερος ως προς το φύλο των συμβαλλομένων.
Πρόκειται για ένα ευαίσθητο ηθικά και κοινωνικά θέμα που οι όποιες νομοθετικές αλλαγές δεν θαέχουν τη συναίνεση όλης της κοινωνίας. Εγώ θεωρώ ότι οι νομοθέτες νομιμοποιούνται να υπερβούν τις κατεστημένες κοινωνικές αντιλήψεις και να ανταποκριθούν στη βιωμένη εμπειρία πολλών οικογενειών. Αυτό εξάλλου θα συντελέσει στην άρση του στίγματος, στη νομιμοποίηση πολλών οικογενειών και θα δράσει διαπαιδαγωγητικάστην αλλαγή κοινωνικών αντιλήψεων και πρακτικών. Ας σκεφθούν τα κόμματα και οι νομοθέτες ποιες κοινωνικές αντιλήψεις επιλέγουν να προωθήσουν. Η επιμονή τους στα παραδοσιακά οικογενειακά ήθη είναι κατεξοχήν πολιτική επιλογή. Κατά τη γνώμη μου, δεν χάνεται η αξία της οικογένειας –όπως κινδυνολογούν διάφοροι -με την αναγνώριση του γάμου ομοφύλων, απλά προωθούνται οι οικογενειακές αξίες μέσα από διαφορετικές μορφές οικογενειακής οργάνωσης. Και να μη ξεχνάμε ότι δεν μας καθορίζουν ως πολίτεςμόνο οι αξίες της δημόσιας σφαίρας αλλά καιτης ιδιωτικής.
·Θα έχουν δικαίωμα τα ΛΟΑΤ/ LGBT άτομα στην παιδοθεσία;
Η ποιότητα και αξία μιας οικογένειας και ενός γονέα δεν σχετίζονται από τη σεξουαλική ταυτότητα, αλλά ορίζονται από την αγάπη, την πίστη, την αυτοθυσία, την φροντίδα και την υπευθυνότητα.
Υπάρχουν πολλά που πρέπει να γίνουν ακόμα για την εξάλειψη των διακρίσεων εναντίον των ΛΟΑΤ ατόμων. Η υποχρέωση για σεβασμό των δικαιωμάτων των ομόφυλων ζευγαριών συνεπάγεται, επίσης,αναγνώριση του δικαιώματοςπαιδοθεσίαςκαι στα ομόφυλα ζευγάρια –στοιχείο που δεν υπάρχει στηνπρόταση νόμου του ΣΥΡΙΖΑ για συνολική αλλαγή του συμφώνου στην οποία συμπεριλαμβάνονται τα ομόφυλα ζευγάρια. Υπάρχει μεγάλη ανάγκη για νομοθετική ρύθμιση των σχέσεων γονιών /παιδιώνσε οικογένειες ομόφυλων ζευγαριών που ζουν μαζί καιέχουν παιδιά καθώς επίσης και του δικαιώματοςτων ομόφυλων ζευγαριών που θέλουν να αποκτήσουν παιδί μέσω τηςπαιδοθεσίας. [4]
Έχουμε πολύ δρόμο μπροστά μας για την κοινωνική αποδοχή και την ικανοποίηση του δικαιώματος στη γονεϊκότητα μέσω της παιδοθεσίας.Εξάλλου και σε χώρες που αποδέχονται και αναγνωρίζουν την ομόφυλη συμβίωση, η παιδοθεσία προκαλεί ακόμα αντιδράσεις. Η βασική επιχειρηματολογία είναι ότι δεν είναι «προς το συμφέρον του παιδιού» να μεγαλώνει σε μια οικογένειαμε ομόφυλους γονείς –πολύ περισσότερο με τρανς γονείς.Το επιχείρημα αυτό είναι σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα προκαταλήψεων καθώς δεν ανταποκρίνεται στα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα που καταδεικνύουν ότι τα παιδιά που μεγαλώνουν σε ομόφυλες οικογένειες δεν υστερούν σε τίποτα από τα παιδιά που μεγαλώνουν σε ετερόφυλες οικογένειες. Πολλές Διεθνείς επιστημονικές ενώσεις το επιβεβαιώνουν(βλ.AmericanAcademyofPediatrics, NorthAmericanCouncilonAdoptableChildren, AmericanPsychiatricAssociation, AmericanAcademyofChildandAdolescentPsychiatry)και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτωντο 2008 απεφάνθη ότι οι σεξουαλικές προτιμήσεις των ατόμων ή η συμβίωση μεταξύ ατόμων του ιδίου φύλου δεν πρέπει να αποτελούν εμπόδιο στην υιοθεσία.
Τοκύριο ερώτημα είναι ‘Τι σημαίνει να είσαι γονιός’’. Νομίζω ότι στο ζήτημα αυτόδεν πρέπει να εστιάσουμεστη μορφή της οικογένειας στο πλαίσιο της οποίας ασκείται η γονεϊκότητα, αλλά στη λειτουργικότητά της. Και είναι γνωστό ότι υπάρχουν λειτουργικές και δυσλειτουργικές οικογένειες σε όλες τις μορφές οικογενειακής οργάνωσης.
Δήμητρα Κογκίδου
Καθηγήτρια στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του ΑΠΘ.
[1]Πριν από λίγες μέρεςτο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποφάνθηκε ότι τα παντρεμένα ετερόφυλα ζευγάρια και τα ομόφυλα ζευγάρια που συνδέονται με σύμφωνα πολιτικής ένωσης πρέπει να έχουν τα ίδια δικαιώματα. Το Δικαστήριοείχε κληθεί να αποφανθεί για την περίπτωση ενός γάλλου μισθωτού, ο οποίος είχε συνάψει σύμφωνο συμβίωσης με το σύντροφό του και στον οποίο ο εργοδότης του είχε αρνηθεί να χορηγήσει τα ίδια πλεονεκτήματα που προβλέπονται σε περίπτωση γάμου άνδρα και γυναίκας, δηλαδή τις ειδικές ημέρες άδειας και ένα επίδομα στο μισθό. Επισημαίνεται πως την εποχή της εξεταζόμενης υπόθεσης, το 2007, τα ομοφυλα ζευγάρια δεν μπορούσαννα συνάψουν γάμο στη Γαλλία. Ο γάμος μεταξύ προσώπων του ίδιου φύλου εγκρίθηκε δια νόμου στη Γαλλία το Μάιο του 2013.
[2]Οι ευρωπαϊκές νομοθεσίες για την αναγνώριση της ελεύθερης συμβίωσης είτε αναφέρονται αποκλειστικά σε ομόφυλα ζευγάρια, είτε επεκτείνουν το πεδίο εφαρμογής των σχετικών νόμων τόσο στα ομόφυλα όσο και στα ετερόφυλα ζευγάρια. Συνολικά, 23 ευρωπαϊκά κράτη έχουν ήδη θεσμοθετήσει το σύμφωνο συμβίωσης μεταξύ των ομόφυλων ζευγαριών.
[3]Σε ευρωπαϊκό επίπεδο 9 κράτη έχουν επεκτείνει τη δυνατότητα σύναψης γάμου και στα ομόφυλα ζευγάρια. (Δανία, Ισπανία, Βέλγιο, Γαλλία, Ισλανδία, Πορτογαλία, Ολλανδία, Νορβηγία, Σουηδία).
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο έχουν ήδη αναγνωρίσει δικαίωμα παιδοθεσίας στα ομόφυλα ζευγάρια, μεταξύ άλλων, η Ολλανδία, το Βέλγιο, η Ισπανία, η Δανία, η Σουηδία και η Αγγλία. Αντίστοιχα, άλλα κράτη (πχ. Γερμανία) προβλέπουν στη νομοθεσία τους για το σύμφωνο συμβίωσης ένα είδος «κοινής γονικής μέριμνας».
"Όταν παλιά είχα διαβάσει το βιβλίο «Γράμμα σε ένα παιδί που δεν γεννήθηκε ποτέ» απλά συγκλονίστηκα - και όχι μόνον εγώ γιατί δίκαια είχε αναγνωρισθεί ως αριστούργημα. Μετά από πολλά χρόνια βρίσκομαι μπροστά στην εξαίσια διασκευή του βιβλίου από τη Μάρω Μπουρδάκου αφού στο μεταξύ έχει μεσολαβήσει η επιστημονική μου ενασχόληση με ζητήματα οικογενειακής ζωής και ιδιαίτερα με τις μονογονεικές οικογένειες. Με άλλη ματιά πια σήμερα μπορώ να παρακολουθήσω αυτόν τον μονόλογο-κατάθεση ψυχής μιας γυναίκας - μιας μελλοντικής ανύπαντρης μητέρας – που, όπως δηλώνει ο τίτλος, θα μπορούσε να είναι ένα γράμμα προς το παιδί που κυοφορεί και τελικά δεν θα γεννηθεί ποτέ. Δεν έχει σημασία αν διαφωνούμε ή συμφωνούμε με τις επιλογές της ηρωίδας. Το σημαντικό είναι ότι πρόκειται για μια αφήγηση που σε κάνει να αναστοχαστείς για το τι σημαίνει να είσαι ανύπαντρη μητέρα –τι σημαίνει για σένα την ίδια, τον παρόντα/απόντα πατέρα, τον στενό και τον ευρύτερο κοινωνικό περίγυρο. Και το παιδί , αν μπορούσε να μιλήσει, τι θα έλεγε; Τι θα επέλεγε;
Είναι ένα έργο ντοκουμέντο, διαχρονικό και συνάμα σκληρό που ακόμα σοκάρει και προκαλεί πολλή σκέψη. Από τότε που γράφτηκε το βιβλίο μέχρι σήμερα παρατηρούμε ότι αυξάνεται όλο και περισσότερο η επιθυμία για διαμόρφωση της δικής μας οικογενειακής ζωής έξω από δεσμευτικές παραδόσεις και ιδανικά μοντέλα. Επιζητούμε περισσότερο την προσωπική ολοκλήρωση σε ένα πλαίσιο που εξασφαλίζει ελευθερία επιλογής και ισότιμες σχέσεις, που είναι περισσότερο συμβατή με τις ανάγκες και τις επιθυμίες μας, χωρίς να εγκαταλείπονται οι αξίες της φροντίδας και των υποχρεώσεων. Αυτό το γεγονός μας οδηγεί σε ένα πλουραλισμό των μορφών οικογενειακής οργάνωσης. Μέσα στο πλαίσιο αυτό που διαμορφώνεται η μητρότητα εκτός γάμου εξακολουθεί να αποτελεί μια από τις πιο δύσκολες επιλογές. Για ορισμένες γυναίκες αποτελεί μια συνειδητή απόφαση στην οποία καταλήγουν μετά από μακρά διαδικασία επεξεργασίας. Για άλλες η απόφαση είναι πιο παρορμητική , παρόλο που πρόκειται για επιθυμητή εγκυμοσύνη και αποφασίζεται μέσα σε ένα κλίμα αντίστασης/εναντίωσης στα καθιερωμένα ήθη τα οποία θεωρούνται περιοριστικά. Υπάρχουν και οι περιπτώσεις της ανύπαντρης μητέρας «θύματος» συγκεκριμένων καταστάσεων για την οποία η εγκυμοσύνη δεν ήταν μια επιθυμητή κατάσταση αλλά για διάφορους λόγους αποφασίζουν τελικά να κρατήσουν το παιδί. Με τις τεχνολογίες αναπαραγωγής μια μόνη γυναίκα μπορεί να γίνει επίσης ανύπαντρη μητέρα.. Υπάρχουν πολλές εκφάνσεις της μητρότητας εκτός γάμου στη συνέχεια: μπορεί το παιδί να δοθεί για παιδοθεσία ή να μεγαλώσει σε πολλές και διαφορετικές συνθήκες.
Σήμερα η μητρότητα εκτός γάμου είναι μια πιο επιθυμητή μητρότητα από ότι ήταν παλιά, οι κοινωνικές αναπαραστάσεις για αυτήν τροποποιούνται σταδιακά και αποστιγματίζεται. Το κύριο «πρόβλημα» που έθετε και θέτει η ανύπαντρη μητέρα στην κοινωνία είναι η αμφισβήτηση της λειτουργίας του άνδρα/πατέρα. Είναι χαρακτηριστική η αποσιώπηση που υπάρχει συχνά για την αθέατη συνιστώσα, δηλ. για τον ‘πατέρα’ του παιδιού της ανύπαντρης μητέρας. Ενώ το ποσοστό της ανεπιθύμητης εγκυμοσύνης –ιδίως της εφηβικής –βρίσκεται στη χώρα μας σε υψηλό επίπεδο, εντούτοις ένας μικρός αριθμός γυναικών σε σχέση με το ύψος των αμβλώσεων ολοκληρώνουν την εγκυμοσύνη τους φέρνοντας στον κόσμο ένα παιδί εκτός γάμου. Υπάρχει μια σχετική στασιμότητα στο ποσοστό των γεννήσεων εκτός γάμου σε σύγκριση με άλλες χώρες όπου υπάρχει αυξητική τάση (στην Ελλάδα σε λιγότερο από 30 χρόνια το ποσοστό των γεννήσεων εκτός γάμου τετραπλασιάστηκε -από 1,5% το 1980 σε σχεδόν 6% το 2007). Παρόλη την αύξηση των εκτός γάμου γεννήσεων τα 30 τελευταία χρόνια η Ελλάδα παραμένει η χώρα με τα χαμηλότερα ποσοστά στην Ευρώπη. Βέβαια και η Εκκλησία έπαιξε το ρόλο της στη διαμόρφωση μιας αρνητικής στάσης για το θέμα αυτό. Να μη ξεχνάμε και ότι μερικά παιδιά «διοχετεύονται» άμεσα σε ζευγάρια και έτσι δεν καταγράφονται στις γεννήσεις εκτός γάμου.
Φαίνεται ότι οι παραδοσιακές αντιλήψεις όσον αφορά τη δημιουργία οικογένειας και την τεκνοποιία αλλάζουν και στην χώρα μας όπως συνέβη στην υπόλοιπη Ευρώπη πριν από μερικές δεκαετίες. Πάντως αποτελεί ακόμα και σήμερα για την χώρα μας η εκτός γάμου μητρότητα κοινωνική «ντροπή» και δεν είναι ανεκτική.
Ο γάμος χάνει σταδιακά την σημασία του ως μοναδικό πλαίσιο για την ανατροφή των παιδιών –ιδιαίτερα για τις νεαρές μορφωμένες Ελληνίδες που δηλώνουν ότι θα προτιμούσαν τη συγκατοίκηση παρά το γάμο. Πάντως τα ποσοστά των γεννήσεων εκτός γάμου παρουσιάζουν μεγάλη γεωγραφική διαφοροποίηση, 4 στις 10 ανύπαντρες μητέρες είναι αλλοδαπές, όλων των ηλικιών και κάθε εκπαιδευτικού επιπέδου. Οι μισές περίπου γεννήσεις εκτός γάμου των Ελληνίδων προέρχονται από γυναίκες χαμηλού εκπαιδευτικού επιπέδου και πολύ νεαρές (αυτό μας κάνει να υποθέσουμε ότι δεν πρόκειται για συνειδητή επιλογή). Η ύπαρξη μια επιθυμητής ή ανεπιθύμητης εγκυμοσύνης μπορεί να προκαλέσει μια κρίση στο ζευγάρι και να κινητοποιήσει διάφορους μηχανισμούς αντιμετώπισης της κρίσης που μπορεί να οδηγήσουν σε διαδικασία ωρίμανσης ή να κινητοποιήσουν άλλες άλυτες συγκρούσεις και να οδηγήσουν στη διάλυση της σχέσης και να προκαλέσουν αντιδράσεις φυγής στον άνδρα. Δεν είναι η ώρα και ο τόπος κατάλληλος για να αναλύσω περισσότερο το τι σημαίνει μητρότητα εκτός γάμου. Πάντως, οποιαδήποτε ανάλυση του φαινομένου οφείλει να λάβει υπόψη ότι αποτελεί μια πολυδιάστατο ψυχοκοινωνικό φαινόμενο η μελέτη του οποίου απαιτεί διεπιστημονική προσέγγιση.
Η ανύπαντρη μητέρα στην Ελλάδα αντιμετωπίζει όλα τα προβλήματα των μόνων –μητέρων, ενώ βρίσκεται σε δυσμενέστερη θέση οικονομικά και κοινωνικά. Γενικά οι μονογονεϊκές οικογένειες αντιμετωπίζουν ορισμένα προβλήματα, όπως: μείωση του εισοδήματος της οικογένειας, μεγαλύτερη απομόνωση και μοναξιά, υπερφόρτωση ευθυνών και άνιση πρόσβαση σε οικονομικά και κοινωνικά αγαθά που είναι πιο προσιτά στις διγονεϊκές οικογένειες. Οι οικονομικές, αλλά και οι κοινωνικές συνέπειες της μονογονεϊκότητας εξαρτώνται από τις στρατηγικές επίλυσης προβλημάτων που υιοθετούν οι μόνοι γονείς, από την κατάσταση της αγοράς εργασίας για την κατηγορία τους, το φύλο, την ηλικία, τη συζυγική κατάστασή τους, από το κοινωνικό πλαίσιο του μόνου γονέα, από τον αριθμό και την ηλικία των παιδιών. Οι συνθήκες ζωής όλων αυτών των μόνων γονέων διαφέρουν, όπως και οι προοπτικές τους, καθώς και η κατάσταση των παιδιών. Γενικά, υπάρχουν διαφορές στο εισόδημα των μονογονεϊκών οικογενειών ανάλογα με το φύλο του μόνου γονιού, αλλά και τον τύπο της μονογονεϊκότητας. Η κυριότερη δυσκολία, όμως, που αντιμετωπίζουν είναι η επίτευξη ή η διατήρηση ικανοποιητικού επιπέδου διαβίωσης, στην καλύτερη εκδοχή με κύρια εισοδηματική πηγή την απασχόληση του μόνου γονιού. Ο κίνδυνος διολίσθησης στη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό, με περιορισμένες δυνατότητες εξόδου, είναι αρκετά μεγάλος εξαιτίας της δυσμενέστερης θέσης των γυναικών/μόνων μητέρων στην αγορά εργασίας και της περιορισμένης αποτελεσματικότητας του συστήματος κοινωνικής προστασίας.
Οι μονογονεϊκές οικογένειες με μόνο γονιό μητέρα ανήκουν στις οικογένειες που πλήττονται περισσότερο από την κρίση σήμερα. Όσες μονογονεϊκές οικογένειες βρίσκονταν πάνω ή κοντά στη γραμμή φτώχειας τώρα με τη γιγάντωση της κρίσης έχουν κατρακυλήσει κάτω από αυτήν. Σύμφωνα με την τελευταία αποτύπωση της κατάστασης από την Έρευνα Εισοδήματος και Συνθηκών Διαβίωσης των Νοικοκυριών (EU-SILC) για το έτος 2012 καταγράφεται ότι ο κίνδυνος φτώχειας για νοικοκυριά με παιδιά είναι υψηλός. Για το σύνολο των νοικοκυριών με εξαρτώμενα παιδιά είναι 28,1% (έναντι 23,2% το 2011), ενώ στα μονογονεϊκά νοικοκυριά με ένα τουλάχιστον εξαρτώμενο παιδί είναι 66% (έναντι 43,2% το 2011). Επίσης, είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό ότι οι μεγαλύτερες ομάδες παιδιών που κινδυνεύουν από τη φτώχεια είναι τα παιδιά που ζουν σε μονογονεϊκά νοικοκυριά. Τι σημαίνει αυτό; Ότι τα φτωχά παιδιά σήμερα είναι πολύ πιθανό να γίνουν οι φτωχοί και κοινωνικά αποκλεισμένοι ενήλικοι στο μέλλον. Πέρα από τις στατιστικές, οι αριθμοί αυτοί καταδεικνύουν την αποτυχία μας να τηρηθούν τα ιδεώδη του αναπτυγμένου κόσμου για ισότητα και ίσες ευκαιρίες για όλα τα παιδιά και αντικατοπτρίζουν την αδυναμία των στρατηγικών μας για την επίλυση της φτώχειας.
Από την αποτύπωση της φτώχειας στην Ελλάδα φαίνεται ότι η κρίση έχει διευρύνει τόσο το ποσοστό των μονογονεϊκών οικογενειών που δεν μπορούν να καλύψουν τις βασικές βιοποριστικές τους ανάγκες, όσο και τον βαθμό της φτώχειας. Ακόμη και αν οι μόνες μητέρες έχουν εργασία, στις σημερινές συνθήκες αυτό δεν συνιστά πλέον δίχτυ προστασίας απέναντι στη φτώχεια. Η γενικότερη επιδείνωση της οικονομικής κατάστασης και κατ’ επέκταση η μείωση των εισοδηματικών πηγών της οικογένειας, ιδιαίτερα τον τελευταίο χρόνο, επιφέρει αλλαγές που έχουν αρνητικές επιπτώσεις στην καθημερινότητα και βρίσκονται σε άμεση συνάρτηση με την ποιότητα της ζωής των μονογονεϊκών οικογενειών.Είναι προφανές ότι από την αρχή της κρίσης δημιουργήθηκαν ακόμα περισσότερα υπερχρεωμένα μονογονεϊκά νοικοκυριά που αδυνατούν να ανταποκριθούν σε βασικά έξοδα διαβίωσης (λογαριασμούς κοινής ωφέλειας, ενοίκια, έξοδα θέρμανσης, μεταφορικά) και χρησιμοποίησαν τον δανεισμό. Με τη συνέχιση της οικονομικής κρίσης καταγράφεται μια καινούργια πραγματικότητα, χειροτερεύει η ήδη δύσκολη ζωή πολλών μονογονεϊκών οικογενειών και οδηγεί πολλές μόνες μητέρες στις ουρές των συσσιτίων, στα κοινωνικά ιατρεία και φαρμακεία, στα κοινωνικά παντοπωλεία, στις τράπεζες ρουχισμού και σε άλλα δίκτυα και δομές αλληλεγγύης.
Στη νέα πραγματικότητα που διαμορφώνεται για την οικογενειακή ζωή στην Ελλάδα, οι μονογονεϊκές οικογένειες έχουν πιο διευρυμένη παρουσία απ' ό,τι στο παρελθόν. Το γεγονός αυτό θέτει νέες προκλήσεις στην κοινωνική πολιτική, η οποία μέχρι τώρα δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες όλων των οικογενειών Δύσκολοι καιροί για να είσαι μόνη μητέρα.
Πάντως η ηρωίδα του έργου στην Ελλάδα της κρίσης σήμερα μιλώντας στο αγέννητο παιδί της μπορεί να έλεγε:«Δεν ξέρω αν μπορώ να σου υποσχεθώ ότι όλοι αυτοί οι περιορισμοί είναι προσωρινοί και ότι γρήγορα θα φτιάξουν τα πράγματα. Θέλω να βλέπω τα πράγματα με αισιοδοξία, όχι όμως και να σου λέω ψέματα….». Μάλλον θα δυσκολευόταν πολύ περισσότερο να πάρει μια θετική απόφαση καθώς τα ποσοστά των γεννήσεων μειώνονται από το 2008, αμέσως μετά την έναρξη της οικονομικής κρίσης, παράλληλα με την αύξηση της ανεργίας. Γνωρίζουμε από έρευνες ότι στην Ελλάδα οι λόγοι της μειωμένης γονιμότητας των γυναικών οφείλονται στο χαμηλό οικογενειακό εισόδημα και στο ελλειμματικό και πλέον ανύπαρκτο κράτος πρόνοιας. Ως αποτέλεσμα των παραπάνω, η απόκτηση παιδιού δυσκολεύει εξαιρετικά στους νέους. Καταστρατηγείται επομένως το δικαίωμα στη μητρότητα και πολλές νέες γυναίκες –εντός ή εκτός γάμου -δεν θα αποκτήσουν κανένα παιδί ή δεν θα αποκτήσουν ποτέ τον αριθμό των παιδιών που επιθυμούν, λόγω της ανεργίας των ίδιων ή και των συντρόφων τους ή λόγω της εργασιακής επισφάλειας. Μια αποτελεσματική πολιτική για την αντιμετώπισή του συνίσταται σε συνδυασμό διαφόρων μέτρων που σχετίζονται με: α) εισοδηματική πολιτική που να ευνοεί την οικογένεια με παιδιά β) πολιτική εναρμόνισης εργασιακής και οικογενειακής ζωής γ) ουσιαστικά μέτρα για την αντιμετώπιση της αυξανόμενης ανεργίας. Τα μέτρα αυτά φαίνονται σήμερα εντελώς ανέφικτα. ''
